Srpska pravoslavna crkva i vernici danas obeležavaju Svetog Savu, u čast prvog srpskog arhiepiskopa, prosvetitelja i tvorca zakonodavstva. Smatra se začetnikom srpske srednjovekovne književnosti i zaštitnikom prosvetnih ustanova.
Sveti Sava rođen je kao Rastko Nemanjić. Bio je raški plemić iz vladarske porodice Nemanjića, prvi srpski prosvetitelj i arhiepiskop autokefalne srpske žičke arhiepiskopije, diplomata, zakonodavac, književnik i hodočasnik.
Jedna je od najznačajnijih ličnosti srpske istorije, utemeljivač Srpske pravoslavne crkve i prosvetitelj.
Smatra se začetnikom srpske srednjovekovne književnosti i zaštitnikom prosvetnih ustanova.
Rođen je 1169. godine kao najmlađi sin srpskog župana Stefana Nemanje. Svetovno ime mu je bilo Rastko.
Njegovi biografi Domentijan i Teodosije navode da je, kao najmlađi, u izvesnom smislu bio mezimac, kao i da je od ranih dana pokazivao preranu zrelost, sklonost duhovnim temama, knjizi, učenosti.
Odlazak Rastka Nemanjića na Svetu Goru
Imao je sedamnaest godina kada se pod utisakom razgovora sa ruskim monahom, koji je bio u poseti dvoru Stefana Nemanje, zaputio na Svetu Goru.
Tamo se ubrzo zamonašio u manastiru Sveti Pantelejmon.
Iz manastira Sveti Pantelejmon, Sava će preći u Vatoped, gde je boravio više godina. Po svedočenjima potonjih generacija, kao monah bio je oličenje podvižništva.
Veruje se da je presudno uticao na to da se Stefan Nemanja zamonaši 1196. godine, a Stefan Prvovenčanani pruzme presto.
Prilikom boravka u Carigradu, krajem 1197. godine, uspelo mu je da od cara Aleksija izmoli dozvolu za obnovu opustelog manastira. Tako je negde početkom 1198. započela gradnja, odnosno obnova Hilandariona, koji će postati središte Srba u monaškoj zajednici Svete Gore.
Sveti Sava miri zavađenu braću
U Srbiji se 1202. godine dogodio prevrat, Vukan je zbacio brata preotevši vlast. Godinu dana potom, Stefan je zbacio Vukana.
Zavađenu braću Sveti Sava izmirio je nad grobom oca.
U Nikeji je 1219. od vizantijskog cara Teodora I Laskarisa i vaseljenskog patrijarha Manojla I Haritopula izdejstvovao autokefalnost srpske crkve i srpsku arhiepiskopiju.
Iza sebe je ostavio više pisanih dela. Najznačajnija su “Žitije Svetog Simeona”, “Karejski tipik”, “Hilandarski tipik” i “Studenički tipik”, kao i “Zakonopravilo”.
Smrt Svetog Save – umro u Trnovu tokom povratka iz Jerusalima
Umro je u Trnovu 25. januara 1236. godine, na povratku sa hodočašća u Jerusalim, posle jedne diplomatske misije za bugarsku arhiepiskopiju. Prema zapisima iz tog vremena, glas o smrti Rastka Nemanjića stigao je u Srbiju 27. januara, pa se u SPC na taj dan služe liturgije.
Kralj Stefan Vladislav preneo je 1237. godine njegove mošti u Mileševu.
Savin kult i spaljivanje moštiju u Beogradu 1594. godine
Savin kult je u narodu bio jak zbog čega je u vreme Banatskog ustanka, 1594. godine, veliki vezir Sinan-paša naredio je da se mošti Svetog Save odnesu iz manastira Mileševe i spale u Beogradu, na Vračaru.
Prvi pisani trag o školskoj proslavi Savindana je iz 1734. godine, kada je obeležen u Sremskim Karlovcima. Kao školska slava ustanovljen je 1840. godine, na predlog Atanasija Nikolića, rektora Liceja u Kragujevcu.
Posle poluvekovne zabrane, 1990. godine ponovo se obeležava kao školska slava.
Verovanja i običaji
U mnogim krajevima ovaj praznik proslavlja se vrlo svečano, uz sedmodnevni post koji mu prethodi.
Mnoge zanatlije u Srbiji smatrale su Svetog Savu svojim zaštitnikom i uzimale njegov dan za esnafsku slavu. Uz to, i pastiri su ga smatrali svojim zaštitnikom, pa su mnogi običaji vezani za današnji praznik u vezi sa vukovima i stokom.
Veruje se i da sunčan dan na Svetog Savu donosi blagostanje i srećnu i rodnu godinu. Grmljavina na ovaj dan se, za razliku od sunca, smatra lošim znakom.
Još jedno verovanje kaže i da se pred ovaj dan stoka ne sme terati u šumu jer će inače sve postradati od vukova.
Uz to, danas ništa ne bi trebalo raditi oštricama i sečivom kako bi vukovima čeljusti ostale sklopljene. Verovanje nalaže i da žene danas ništa ne treba da boje u crveno kako vukovi ne bi poklali stoku.
Veruje se i da deca na Savindan treba da nauče nešto novo, kako bi tokom godine napredovala i sticala nova znanja.
Ime Svetog Save nose mnogi toponimi. Brojne reke, izvori, brda i sela nose njegovo ime, poput Savina, Savinice, Savine vode, Savine grede, Savine stope, Savinog izvora, Savinog potoka, Savine strane, Savinog kuka i Savinog počivala.
GM PRESS/RTS
